De Tuin
De tuin van de buitenplaats Hofwijck is in 2004 gereconstrueerd
naar het origineel van Constantijn Huygens uit 1640. Dit ontwerp van Huygens
is gebaseerd op de architectuurtheorie van Vitruvius waarin de harmonie
van het menselijk lichaam centraal staat. Hieronder vindt u een schat
aan informatie over de tuinreconstructie.
Achtergrond informatie
over de tuinreconstructie
De reconstructie van Hofwijcks tuin.
Een Oudhollands stadspark wordt museale buitenplaats.
Vereniging Hofwijck is erin geslaagd het buiten Hofwijck van Constantijn
Huygens in oude luister te herstellen door een nauwgezette reconstructie
van de zeventiende-eeuwse tuin. Zonder tuin is Hofwijck geen buitenplaats.
Het Oudhollandse stadspark dat na 1987 gecreëerd werd op Hofwijck, herinnerde
nauwelijks aan de principes die de stichter van de buitenplaats in 1640
voor ogen stonden. Door de tuin terug te brengen naar Huygens' uitgangspunten,
wordt het verhaal van Hofwijck beter zichtbaar. Deze uitgangspunten konden,
en dat is een unicum in de historische tuinarchitectuur, worden afgeleid
uit authentieke, geautoriseerde bronnen: een beschrijving in dichtvorm
en een afbeelding.
Hofwijck, het gedicht
Tien jaar na de voltooiing van zijn buitenplaats beschrijft Huygens
in een gedicht van 2824 regels zijn buitenplaats. In het gedicht maakt
hij met zijn gasten een rondwandeling door de tuin en doet hij alsof de
tuin er al honderd jaar ligt. Deze kunstgreep maakte het Huygens mogelijk
zijn buitenplaats in volle glorie te beschrijven. Tijdens de wandeling
wijkt Huygens keer op keer van zijn pad af en weidt hij uit over zo ongeveer
alles wat hem bezighoudt. Intussen verantwoordt hij nauwgezet zijn ontwerp,
legt hij de achtergrond uit van de gekozen maatvoering en beargumenteert
hij de keuze van de beplanting. Het gedicht Hofwijck verscheen in 1653
in druk. Het werd meteen het belangrijkste hofdicht uit de Nederlandse
letterkunde. Alle latere beschrijvingen van buitenplaatsen hebben elementen
uit Hofwijck overgenomen.
Vitaulium/Hofwijck, de gravure
Bij alle uitgaven van het gedicht Hofwijck is een gravure gevoegd
waarop Huygens zijn buitenplaats heeft afgebeeld. De onderste helft van
de plaat toont de plattegrond van het geheel. De prent toont midden boven
de gehele buitenplaats in vogelvlucht, terwijl links en rechts het huis
en de plattegrond daarvan zijn afgebeeld. Ook is links de door Huygens
opgerichte obelisk te zien, die later werd vervangen door een torentje,
zoals rechts zichtbaar is. De collectie van Huygensmuseum Hofwijck bevat
een proefdruk van deze gravure waarop Huygens eigenhandig een legenda
heeft aangegeven. De verwijzingen uit de legenda bij de gravure vinden
we ook terug in de kantlijn bij het gedicht.
Uitgangspunten
Gedicht en gravure maken samen de principes duidelijk die Huygens
aan zijn buitenplaats Hofwijck ten grondslag heeft gelegd. De buitenplaats
is ontworpen volgens de principes van de Romeinse architect Vitruvius
die in de zestiende eeuw door architecten uit de Italiaanse Renaissance
als Palladio en Scammozzi, werden herontdekt en toegepast. Huygens had
deze classiccistische principes leren kennen tijdens zijn reis naar Venetië
in 1620. Hij was met Jacob van Campen de eerste die deze architectuur
in Nederland propageerde. Het paleis op de Dam in Amsterdam is een beroemd
bouwwerk in de Hollands-classicistische stijl. Maar ook het huis dat Huygens
voor zichzelf had laten bouwen in Den Haag was een markant voorbeeld.
Helaas is dit Huygenshuis in 1876 afgebroken, zodat eigenlijk alleen Hofwijck
direct aan Huygens en het classicisme herinnert.
De nu gereconstrueerde buitenplaats Hofwijck maakt de Vitruviaanse uitgangspunten
weer zichtbaar. De maatvoering van huis en tuin volgt Vitruvius' Proportio,
dat wil zeggen dat één basismaat (de Modulus) steeds in de ideale verhoudingen
van 1:2:4 in het geheel terugkeert. Deze maatverhouding leidt tot Symmetria,
ordelijke gelijkmatigheid. Proportio en Symmetria zijn het meest prominent
aanwezig in het menselijk lichaam. Huygens heeft dan ook het menselijk
lichaam in zijn buitenplaats zichtbaar gemaakt. Het huis is het hoofd
(dit is ook de Modulus), de boomgaard de buik, de lanen zijn de armen.
Dit is op de onderste helft van de gravure duidelijk herkenbaar. Helaas
zijn door latere ingrepen het onderlichaam, dat was de overtuin, en de
rechterarm, geamputeerd.
Ook op een andere manier is de mens in Hofwijck zichtbaar. Als mikrokosmos
weerspiegelt hij, en dus ook het naar het menselijke beeld gevormde Hofwijck,
de makrokosmos van Gods schepping. Naast de Bijbel is de natuur voor Huygens
het tweede boek van God. In alles wat groeit en bloeit op Hofwijck wordt
dus de Schepper geëerd.
De reconstructie
De uitgangspunten van Huygens en zijn beschrijving van zijn buiten
in gravure en gedicht vormden voor Vereniging Hofwijck de basis voor de
reconstructie van de tuin. Een projectgroep met vertegenwoordigers van
Hofwijck en de projectontwikkelaar TCN Property Projects, bijgestaan door
experts uit de wereld van monumentenzorg en historische tuinen, schreef
een projectplan op basis waarvan de noodzakelijke vergunningen werden
verkregen en fondsen geworven. Op 5 januari 2004 begint Hovenier Van der
Tol aan de werkzaamheden.
De reconstructie kende twee fasen. Allereerst werd het grondpatroon met
de padenstructuur aangepakt. De oorspronkelijke maatverhouding die exact
van de gravure is af te lezen, werd zeer precies hersteld. Er werd drainage
aangelegd en met man en macht werden verzakte en ingeklonken gedeelten
van de tuin opgehoogd met 3000 m3 (37.500 kruiwagens) grond.
In de tweede fase werd de tuin beplant. Huygens' beschrijving van zijn
tuin heeft hierbij als belangrijkste bron gediend. Huygens blijkt een
ware dendrofiel met een grote botanische kennis. Waar het gedicht geen
uitsluitsel bood over de soort die op Hofwijck heeft gestaan, werd informatie
ontleend aan boeken uit Huygens' bibliotheek. Met name De Nederlandtse
Herbarius of Kruydt-Boeck van Petrus Nylandt heeft goede diensten bewezen.
Er is in totaal een kilometer haag aangelegd, er zijn 180 bomen, 9000
vaste planten en 30.000 bollen geplant. Het materiaal was afkomstig van
kwekers uit binnen- en buitenland die zich hebben gespecialiseerd in historische
rassen. Op Hofwijck kan men langs de paden en op de eilanden links en
rechts van het huis nu aantreffen: zilverden, esdoorn. els, berk, haagbeuk,
tamme kastanje, beuk, gewone es, okkernoot, wilde lijsterbes, iep en linde.
In de boomgaard vindt men: appel, pruim, kers, peer en bes. De prieëlen
zijn begroeid met klimop en kamperfoelie. De kruideneilandjes zijn voorzien
van welriekende kruiden (links) en nuttige keukenkruiden (rechts).
Museale buitenplaats
Bij de heropening van de buitenplaats werd een audiotour in gebruik genomen
die de bezoeker van Hofwijck in het Engels of Nederlands door middel van
een wandeling door huis en tuin laat treden in de voetsporen van de stichter
en dichter van Hofwijck, Constantijn Huygens. Voor kinderen van 8 t/m
11 jaar is er een speciale kindertour. Door de nu uitgevoerde reconstructie
van de tuin en de audiotour heeft Vereniging Hofwijck haar dubbele doelstelling
trachten te verwezenlijken: instandhouden van de buitenplaats Hofwijck
en meer bekendheid geven aan de betekenis van Constantijn en Christiaan
Huygens.
Literatuur
In het boek Hofwijck. Het gedicht en de buitenplaats van Constantijn
Huygens (Zutphen, Walburgpers, 2002) heeft Ton van Strien het gedicht
Hofwijck opnieuw uitgegeven in hedendaags Nederlands met toelichtingen
en een inleiding. Kees van der Leer heeft in hetzelfde boek de geschiedenis
van de buitenplaats beschreven vanaf de stichting in 1640 tot en met de
laatste restauratie van het huis. Ter markering van de heropening van
de buitenplaats Hofwijck verschijnt onder redactie van Ad Leerintveld
't Liefste pad. Hofwijcks tuin in oude luister hersteld. (Valeriuspers/Huygensmuseum
Hofwijck, 2005). Hierin wordt de befaamde beschouwing van Menno ter Braak
"De paden van Hofwijck" opnieuw uitgegeven. Boudewijn Bakker
geeft in een bijdrage in dit boekje inzicht in de principes van waaruit
Huygens zijn tuin heeft aangelegd. Willem van Toorn draagt het gedicht
'Hofwijck' bij en René van Stipriaan beschrijft Hofwijck als zelfportret
van Huygens. Het bestuur van Vereniging Hofwijck benadrukt ten slotte
de cultuurhistorische achtergrond van de reconstructie. Beide rijk geïllustreerde
boeken zijn met steun van Huygensmuseum Hofwijck tot stand gekomen en
in het museum te koop.
Dankbetuiging
De reconstructie van de buitenplaats Hofwijck werd mogelijk door een geslaagde
combinatie van expertise, visie, vertrouwen en inzet van zeer veel betrokkenen.
Vereniging Hofwijck is veel dank verschuldigd aan:
Projectteam:
- Saskia van Bohemen (TCN Property Projects)
- Ben Bregman, (beheerder/conservator van Hofwijck)
- Erland Swaving (secretaris van het bestuur van Hofwijck)
- Evert Urbanus ( penningmeester van Hofwijck)
- Henk Boers (hortulanus, Hofwijck)
- Kees Koekkoek (TCN Property Projects)
Expertgroep:
- Mr. J.D. van Asbeck
- Prof. Dr. E.A. de Jong
- Mr. J.C. Bierens de Haan
- K.T. Noordhuis
- H. van de Mars
- Hovenier Van der Tol
- Ed Koopman
- André Hertog
Voor financiële steun bij de reconstructie van de tuin en de audiotour
dankt Vereniging Hofwijck:
- VSB fonds
- Bouwfonds Cultuurfonds
- ANWB Fonds
- Prins Bernhard Cultuurfonds Zuid-Holland
- Dr Hendrik Muller's Vaderlandsch Fonds
- Fonds 1818
- Sint Martinusfonds
- TCN Property Projects
- Van der Tol
- Brink Groep
- Provincie Zuid-Holland
- Gemeente Leidschendam-Voorburg
- E.M. Huygens-van den Berg
- Klaartje van Tuil
- Stichting Vrienden van Huygensmuseum Hofwijck
|
